कोलॉइड सिस्ट

“भाऊराव, अहो भाऊराव!” या हाकांनी भाऊराव शिंदेंना जाग आली. भाऊराव हे पडेगावचे शेतकरी. सुपीक जमीन, भरपूर पाणी. दुपारचं काम संपवून भाऊराव आंब्याच्या झाडाखाली झोपले होते. जाग येऊन बघतात, तर घरातला दत्ता गडी.

“भाऊराव, लगेच चला; आपली सोनाली बेशुद्ध झाली आहे. “काय? असं कसं झालं?” असं म्हणत ते उठले व मोटरसायकलला किक मारली.

सोनाली शिंदे ही भाऊरावांची थोरली सुकन्या. नुकतीच बी.एस.सी. झालेली. नेहमीप्रमाणे कॉलेजातून घरी आली आणि तिचं डोकं दुखायला लागलं, चक्कर आल्यासारखी वाटली आणि थोड्याच वेळात ती बेशुद्ध झाली. या घटना इतक्‍या थोड्या वेळात घडल्या, की दत्ता एकदमच घाबरून गेला.

“भाऊराव, तुम्हाला ताबडतोब सोनालीला मोठ्या हॉस्पिटलमध्ये हलवायला पाहिजे. ती पूर्णपणे बेशुद्ध आहे आणि मेंदूचा आजार वाटतो आहे.” डॉक्‍टर सांगत होते. “मी मेंदूची सूज कमी करण्याची औषधे दिलेली आहेत. पण, तिच्यावर तातडीनं उपचार व्हायला हवेत.” ते म्हणाले.

सोनालीला ताबडतोब ऍम्ब्युलन्समधून पुण्याला हलवण्यात आले. तेथे तिचा मेंदूचा सीटी स्कॅन करण्यात आला. सीटी स्कॅनमधून तिला आयसीयूमध्ये हलविण्यात आले. तेथे मात्र थोड्या वेळाने ती शुद्धीवर आली.

“भाऊराव, सोनालीला मेंदूमध्ये अगदी आतल्या भागात एक गाठ आहे. गाठ म्हटल्यावर घाबरून जाऊ नका. कारण ही अगदी साध्या प्रकारची गाठ आहे. फक्त ती अगदी विचित्र ठिकाणी बसलेली आहे.”

“डॉक्‍टर, मला नेमकं कळलं नाही!”

“भाऊराव, या गाठीला इंग्रजीत “कोलॉइड सिस्ट’ म्हणतात. या गाठीत पांढरट पिवळा द्राव भरलेला असतो, कच्चा अंड्यातला पांढरा भाग जसा असतो, तशा प्रकारचा हा द्राव असतो. कधीकधी मात्र, या द्रावाची घनता वाढलेली आढळते. ही गाठ साधारण आवळ्याच्या आकाराची असते. अर्थात हा आवळा लहान, मध्यम किंवा मोठा कोणताही असू शकतो. सोनालीची गाठ ही मोठ्या आवळ्याच्या आकाराची आहे. ती नेहमीपेक्षा मोठी आणि मागच्या भागात आहे. आपण ताबडतोब शस्रक्रया करून ही काढण्याची गरज आहे.”

सोनालीचे ऑपरेशन यशस्वीरीत्या पार पडले. मायक्रोस्कोपच्या साह्याने ही गाठ पूर्णपणे काढून टाकण्यात आली. सोनाली दुसऱ्याच दिवशी उठून बसली व चालू फिरू लागली.

“डॉक्‍टर, आम्ही खेड्यातली माणसं. पण सोनालीला नेमकं काय झालं होतं हे सांगू शकाल का?” भाऊरावांचा लहान भाऊ विकास डॉक्‍टरांना विचारत होता.

“विकास, खेड्यातील काय किंवा शहरातील काय, माणसाच्या आजाराविषयी पूर्ण ज्ञान करून घेण्याचा आपल्याला हक्क आहे. “तुम्ही देव!” असं म्हणून डॉक्‍टरांना भगवानपदावर पोचवायचे व आपण फक्त बघत राहायचे, ही वृत्ती सोडण्याची गरज आहे. मी तुला समजेल अशा पद्धतीने सांगण्याचा प्रयत्न करतो.”

कोलॉइड सिस्ट म्हणजे काय?

आपला मेंदू हा “सीएसएफ” नावाच्या पाण्यासारख्या द्रवात तरंगत असतो. (सीएसएफ म्हणजे “सेरेब्रोस्पायनल फ्लुइड” म्हणजेच “मेंदू आणि मज्जारज्जूचे पाणी”). आपल्या मेंदूच्या आत हे पाणी तयार होण्याची यंत्रणा असते. तिला व्हेंट्रिक्‍युलर सिस्टिम असे म्हणतात. यात एकूण चार कप्पे असतात. दोन मोठ्या पोकळ्या (लॅटरल व्हेंट्रिकल) या पोकळ्यातून एका चिंचोळ्या खिंडीसारख्या मार्गातून हे पाणी तिसऱ्या पोकळीत जाते व तेथून परत एका अरुंद मार्गाने चौथ्या पोकळीत जाते. तेथून ते मेंदूच्या बाहेर पडून मेंदू व मज्जारज्जूभोवती फिरते व परत रक्तात शोषले जाते. या पोकळ्यांमध्ये हे पाणी सारखेच तयार होत असते व त्याचे अभिसरणही चालू असते.

आता कल्पना करा, तुमच्या शेतातल्या कालव्यामधून पाणी वाहत जाते, त्यात अचानक बांध घातला तर काय होईल? “”बांधाच्या अलीकडे पाणी साचत जाऊन मोठे तळे तयार होईल,” विकास म्हणाला.

“बरोबर! सोनालीच्या मेंदूतील गाठ ही, पहिल्या दोन पोकळ्यांतून पाणी ज्या खिंडीतून तिसऱ्या पोकळीत जाते, तिथे बसलेली होती. सोडावॉटरच्या बाटलीची गोटी जशी बाटलीच्या तोंडात अडकून बसते, त्याप्रमाणे ही गाठ त्या खिंडीत अडकून बसली होती. जेव्हा ही गाठ अडकली, त्या वेळी मोठ्या पोकळीतील पाण्याचा दाब प्रचंड प्रमाणात वाढला आणि ती बेशुद्ध झाली. ही स्थिती तशीच राहिली, तर प्रसंगी मृत्यूसुद्धा येऊ शकतो. कारण “बांधाच्या’ अलीकडच्या पाण्याची पातळी वाढतच जाते. म्हणूनच ही गाठ तातडीने काढावी लागते. ही गाठ अगदी साध्या प्रकारची असल्याने एकदा पूर्णपणे काढल्यावर परत उद्‌भवत नाही; मात्र तिचे निदान योग्य वेळी होणे महत्त्वाचे असते.